De haas van Hainan duikt na 40 jaar weer op. Wetenschappers staan versteld

Een onverwachte ontdekking op een Chinees eiland

Op een afgelegen Chinees eiland dat toeristen graag bezoeken, stootten onderzoekers op iets wat niemand voor mogelijk had gehouden. Op plekken waar al tientallen jaren asfalt, plantages en nieuwe bebouwing de dienst uitmaken, vonden wetenschappers overtuigend bewijs dat een van de meest bedreigde zoogdieren van heel Hainan er nog steeds rondloopt.

Deze vondst dwingt experts om bestaande verspreidingskaarten en beschermingsstrategieën volledig te herzien. Het gaat immers om een dier dat in dit deel van het eiland zo goed als uitgestorven werd geacht.

Wat er precies gebeurde en waar

De gebeurtenis vond plaats op 25 december 2024 in het noordoosten van Hainan, op de snelweg Pulongxian. Een groep onderzoekers reed er langs in het kader van veldonderzoek, toen ze een aangereden dier op het wegdek opmerkten.

Het lichaam verkeerde niet in optimale staat, maar de bewaard gebleven anatomische kenmerken — de oorlengte, de lichaamsratio’s en de vachtkleur — stelden specialisten in staat het dier met grote zekerheid te identificeren. Het was de haas van Hainan, een endemisch zoogdier dat uitsluitend voorkomt op dit Zuid-Chinese eiland. Op die specifieke locatie was zijn aanwezigheid officieel niet bevestigd sinds 1986.

De afstand tot het tot dan toe bekende verspreidingsgebied verraste de wetenschappers volledig. De vindplaats ligt ongeveer 200 kilometer van het Datian-reservaat in het westen van het eiland, dat gold als het laatste toevluchtsoord voor deze soort. De ontdekking werd vervolgens beschreven in een peer-reviewed wetenschappelijk tijdschrift, waardoor de nieuwe gegevens formeel deel uitmaken van de vakliteratuur.

Hoe dit zeldzame zoogdier leeft tussen plantages en snelwegen

De haas van Hainan is een klein zoogdier uit de hazenfamilie, aangepast aan het leven in kustvlakten en licht golvend landschap. Vroeger was hij vooral te zien in een mozaïek van grasland, bosresten en traditioneel bewerkte akkers. De meeste van die leefgebieden zijn inmiddels omgevormd tot industriële plantages, woonwijken en verkeersaders.

Het dier leidt een nachtelijk bestaan en mijdt mensen bewust. Overdag verschuilt het zich in dichte begroeiing en komt pas na zonsondergang tevoorschijn om te grazen. Precies daarom is het gemakkelijk over het hoofd te zien wanneer monitoring op het verkeerde moment of met onvoldoende gevoelige methoden plaatsvindt.

De haas kan weliswaar ook leven in een door mensen beïnvloed landschap, maar heeft absoluut smalle stroken natuurlijke vegetatie nodig om te schuilen en jongen groot te brengen. Zonder dergelijke toevluchtsoorden heeft hij geen kans op langdurig voortbestaan.

Van tienduizend exemplaren naar een handvol in een halve eeuw

Verslagen uit het midden van de twintigste eeuw beschrijven de haas van Hainan als een gewone verschijning in de kustvlakten van het eiland. Schattingen uit de jaren vijftig spraken van ongeveer 10.000 exemplaren. Met de massale uitbreiding van de industriële landbouw en de bouw van nieuwe nederzettingen verslechterde de situatie snel.

De versnippering van leefgebieden ging hand in hand met intensieve jacht. Hazen werden gedood voor hun vlees en vacht. Naarmate steeds meer oppervlakte veranderde in monoculturen of bebouwing, verloor het dier geleidelijk zijn migratieroutes en voortplantingsgebieden. Een wetenschappelijk rapport uit 2008 waarschuwde dat op het hele eiland nog slechts 250 tot 500 exemplaren konden overleven.

Sindsdien is er geen volledige eilandbrede telling uitgevoerd. Er bestaan alleen lokale studies van geselecteerde locaties. Zelfs in het Datian-reservaat, dat geldt als de belangrijkste vesting voor deze soort, zijn waarnemingen verre van frequent. Een van de meest recente veldstudies stelde de aanwezigheid vast van slechts één enkel exemplaar over een vrij uitgestrekt deel van het vroegere leefgebied.

De nachtelijke activiteit, de extreme schuwheid en de kleine populaties zorgen er samen voor dat klassieke tellingmethoden voor wilde dieren hier bijzonder slecht werken. Onderzoekers van Chinese universiteiten pleiten daarom al lang voor de inzet van moderne monitoringtechnologieën.

Wat één dood dier langs de wegkant kan veranderen

De vondst van een aangereden exemplaar in het noordoosten van het eiland bewijist op zich niet dat er een grote populatie aanwezig is. Het is echter een duidelijk signaal dat de lokale leefgebieden biologisch niet volledig dood zijn en dat sommige dieren dit deel van het eiland nog steeds gebruiken.

Voor natuurbeschermingsbiologen is de locatie van de vondst het meest cruciaal. Als de haas opdook op 200 kilometer van de bekende kernpopulatie, zijn er twee hoofdhypothesen mogelijk:

• In het noordoosten overleeft een kleine geïsoleerde groep hazen van Hainan die tot nu toe niemand heeft opgemerkt.
• Individuele dieren verplaatsen zich tussen het westen en andere delen van het eiland via smalle stroken leefgebied die bewaard zijn gebleven tussen velden en wegen.
• Het werkelijke verspreidingsgebied van de soort kan aanzienlijk groter zijn dan de bestaande kaarten aangaven.
• Beschermingsbeslissingen werden mogelijk tot nu toe genomen op basis van een onvolledig beeld van de situatie.
• De behoefte aan een nieuw uitgebreid onderzoek van het hele eiland wordt urgent.
• Fragmenten van natuurlijke vegetatie kunnen fungeren als verborgen corridors voor de beweging van zeldzame zoogdieren.

In beide scenario’s geldt dat strategische beschermingsmaatregelen mogelijk zijn gebaseerd op onvoldoende gegevens. Onderzoekers pleiten daarom voor een systematisch eilandbreed onderzoek dat niet alleen de verspreiding in kaart brengt, maar ook de lokale bedreigingen evalueert — de intensiteit van het verkeer, de druk van de landbouw, de mate van stroperij en de kwaliteit van de resterende vegetatiefragmenten.

Een eiland in beweging: toerisme versus wilde natuur

Hainan heeft in de afgelopen decennia een ingrijpende transformatie doorgemaakt. Van een overwegend agrarische provincie is het uitgegroeid tot een van de populairste toeristische bestemmingen van de hele regio. Hotels, wegen en recreatieve infrastructuur dringen door in gebieden die vroeger bestonden uit een mozaïek van halfnatuurlijke leefgebieden.

De haas van Hainan is niet de enige soort die hieronder lijdt, maar hij wordt een krachtig symbool van de spanning tussen economische ontwikkeling en natuurbescherming. Als monitoring aantoont dat het dier in staat is groene restanten te benutten die verspreid liggen in een dicht bebouwd landschap, ontstaat een sterk argument voor de aanleg van groene corridors ook buiten de grenzen van klassieke reservaten.

Smalle stroken struikgewas langs waterlopen, bomenrijen tussen akkers en kleine bosjes langs wegen kunnen voor dit zeldzame zoogdier meer betekenen dan een groot maar geïsoleerd nationaal park. Ecologen onderbouwen dit ook met onderzoek naar andere bedreigde soorten in vergelijkbare omstandigheden.

Het toerisme concurreert weliswaar rechtstreeks met de leefruimte van de haas, maar diezelfde opmars is ook de reden waarom lokale overheden natuurbescherming steeds vaker zien als onderdeel van de aantrekkelijkheid van het eiland — en dus ook van het economische belang ervan.

Wat de haas van Hainan kan helpen overleven

Wetenschappers benadrukken dat spectaculaire eenmalige vondsten als een alarmbel werken, maar systematisch veldwerk niet kunnen vervangen. Een betrouwbare telling van de haas van Hainan vereist een combinatie van meerdere methoden: cameravallen, genetische analyses van uitwerpselen of haren, gesprekken met lokale bewoners en de evaluatie van satellietbeelden.

Als nieuwe studies het bestaan van verspreide kleine groepen bevestigen, komen de volgende concrete maatregelen in aanmerking:

• Snelheidsverlagingen en de plaatsing van waarschuwingsborden op weggedeelten die potentiële migratiecorridors doorkruisen.
• Het behoud van stroken struikgewas en grasland tussen plantages in plaats van het volledig samenvoegen van het agrarisch landschap.
• Lokale jachtverboden in gebieden met aanhoudend risico op stroperij.
• Zorgvuldigere planning van nieuwe investeringen zodat de laatste verbindingen tussen leefgebiedfragmenten niet worden doorgesneden.
• Coördinatie tussen verkeersautoriteiten en natuurbeschermers.
• De betrokkenheid van landbouwers bij programma’s voor zorgvuldig landschapsbeheer.
• Uitbreiding van het netwerk van automatische cameravallen voor langdurige populatiemonitoring.
• Bewustmakingscampagnes gericht op bestuurders op drukke wegen in kwetsbare gebieden.

Het verhaal van de haas van Hainan toont aan dat de afwezigheid van waarnemingen niet automatisch uitsterven betekent — de natuur is vaak taaier dan rapporten doen vermoeden. Tegelijk herinnert het ons aan de verantwoordelijkheid die mensen dragen voor het karakter van het landschap. Wegen, akkers en woonwijken kunnen de kwetsbare banden tussen kleine populaties sneller verbreken dan biologen ze kunnen documenteren.

Voor Vlaamse en Nederlandse lezers lijkt dit op het eerste gezicht een exotische curiositeit van een ver eiland. Maar de mechanismen die het lot van de haas van Hainan bepalen, lijken opvallend veel op die welke bijvoorbeeld de veldhaas of de patrijs op onze akkers beïnvloeden. Eén vondst langs een drukke weg wordt zo een herinnering dat beslissingen over landgebruik en het tempo van de bebouwing rechtstreeks doorwerken in de overlevingskansen van zelfs de meest onopvallende soorten.