Tablet vermindert symptomen van slaapapneu met bijna de helft: doorbraak in behandeling

Hoop voor miljoenen mensen die niet met een masker kunnen slapen

Een Europese klinische studie brengt bemoedigend nieuws voor de enorme groep patiënten met slaapapneu die de CPAP-behandeling niet verdragen. Een bestaand anti-epileptisch geneesmiddel blijkt het aantal nachtelijke ademstops aanzienlijk te kunnen verminderen.

Obstructieve slaapapneu treft naar schatting tot wel een miljard mensen wereldwijd. Een groot deel van hen heeft geen idee dat ze ziek zijn — ze staan uitgeput op, hebben hoofdpijn, kunnen zich niet concentreren, komen bij en hun naasten klagen over luid snurken. De meest effectieve beschikbare behandeling blijft het CPAP-apparaat, dat via een masker een constante luchtdruk in de luchtwegen houdt. Maar net dat masker vormt voor veel patiënten een onoverkomelijk obstakel.

Sommige patiënten storen zich aan het geluid van het apparaat, anderen hebben last van een verstikkend gevoel, uitdroging van de slijmvliezen of de druk van het masker op het gezicht. Maar liefst de helft van de patiënten stopt met de CPAP-therapie binnen het eerste jaar, ook al werkt het apparaat zelf uitstekend. Artsen zijn daarom al jaren op zoek naar een farmacologische oplossing. Nieuwe gegevens uit een Europese studie suggereren dat dit doel binnen handbereik komt.

Hoe ernstig slaapapneu werkelijk is

Obstructieve slaapapneu is een aandoening waarbij tijdens de slaap herhaaldelijk de ademhaling stopt, doordat de bovenste luchtwegen dichtvallen. Onderzoekers schatten dat het om honderden miljoenen mensen gaat, en het werkelijke aantal kan nog hoger liggen. Veel patiënten beseffen simpelweg niet dat hun ochtenddoemoheid, verstrooidheid of toenemend gewicht nauw verband houdt met hun slechte slaapkwaliteit.

Onbehandelde apneu verhoogt het risico op hoge bloeddruk, een hartaanval, een beroerte en diabetes type 2. Overmatige slaperigheid overdag vermindert de levenskwaliteit en verhoogt het risico op verkeersongevallen aanzienlijk. Toch aarzelen veel mensen om zich te laten behandelen, omdat de beste beschikbare methode — CPAP — het elke nacht dragen van een masker vereist.

Uit enquêtes bij patiënten blijkt duidelijk dat ongemak de belangrijkste reden is voor het weigeren van de therapie, niet de ineffectiviteit ervan. Een CPAP-apparaat kan apneu namelijk vrijwel volledig elimineren als het regelmatig gebruikt wordt. Daarom richt het klinisch onderzoek zich steeds meer op de ontwikkeling van geneesmiddelen die het mechanische hulpmiddel bij een deel van de patiënten kunnen vervangen.

Sulthiaam verlaagde ademstops in klinische studie met 47 procent

Baanbrekende resultaten kwamen uit de Europese klinische studie FLOW, die de werkzaamheid van het geneesmiddel sulthiaam testte bij patiënten met matige tot ernstige obstructieve slaapapneu. Sulthiaam is een ouder, goed bewezen anti-epileptisch middel dat tot nu toe voornamelijk in de neurologie werd gebruikt. Onderzoekers onderzochten of het het aantal ademstops kon verminderen en de nachtelijke bloedzuurstof kon verbeteren.

Aan de studie namen 298 volwassen patiënten uit vijf Europese landen deel. De behandeling duurde 15 weken en de deelnemers werden verdeeld in groepen met verschillende dosissen van het geneesmiddel of met een placebo. Bij de hoogste doses verlaagde sulthiaam het aantal nachtelijke ademstops gemiddeld met 47 procent en verbeterde tegelijkertijd het zuurstofgehalte in het bloed tijdens de slaap.

Dit is een buitengewoon significant effect, als we bedenken dat er tot nu toe geen enkel oraal middel bestond dat rechtstreeks inwerkt op de mechanismen van ademstops. Alle eerdere pogingen richtten zich eerder op de gevolgen van de aandoening of op het verbeteren van de tolerantie voor het CPAP-masker. Sulthiaam vertegenwoordigt daarmee het eerste echte farmacologische alternatief voor mechanische beademing.

De onderzoekers die betrokken waren bij de FLOW-studie benadrukken dat de resultaten bevestigd moeten worden door verder klinisch onderzoek. Dit betreft vooralsnog de tweede testfase, waarin de juiste dosering, het werkingsmechanisme en het veiligheidsprofiel worden vastgesteld. Voordat het middel zijn weg vindt naar de gewone spreekkamer, is een derde fase met meer patiënten en een langere opvolgperiode nog noodzakelijk.

Hoe sulthiaam eigenlijk werkt bij slaapapneu

Sulthiaam behoort tot de groep van koolzuuranhydraseremmers. In de context van slaapapneu is het cruciaal dat het middel de ademhalingsregeling stabiliseert — de manier waarop de hersenen en het hele lichaam reageren op schommelingen in de niveaus van zuurstof en koolstofdioxide. Bij een deel van de apneupatiënten treedt een zogenaamde hoge loop gain op, waarbij het systeem dat de ademhaling regelt, te heftig reageert.

Het resultaat is een afwisseling van fases van zeer snelle en diepe ademhaling met episoden van volledige ademstop. Sulthiaam helpt dit systeem te “kalmeren”, zodat de ademhaling ’s nachts gelijkmatiger wordt. Kleinere eerdere studies suggereerden bovendien dat het middel de spierspanning van de keelholte verbetert — de luchtwegen zakken dan minder in, waardoor het risico op sluiting tijdens de slaap afneemt.

Specialisten uit neurologische en pneumologische centra wijzen erop dat sulthiaam slechts één van de vier belangrijkste mechanismen aanpakt die verantwoordelijk zijn voor obstructieve slaapapneu. Als bij een bepaalde patiënt instabiele ademhalingsregeling de overhand heeft, kan sulthiaam zeer goed werken. Als het hoofdprobleem echter de anatomie van de keelholte of het lichaamsgewicht is, kan het effect minder uitgesproken zijn.

In kortere eerdere studies merkten onderzoekers geen noemenswaardige verandering in dagelijkse slaperigheid of verbetering van de levenskwaliteit op, ondanks de daling van het aantal apneuepisoden. Dit suggereert dat het geneesmiddel niet voor alle patiënttypes even geschikt zal zijn. Daarom wordt er momenteel gewerkt aan diagnostische hulpmiddelen die vooraf kunnen bepalen wie de grootste kans op succes heeft met een sulthiaambehandeling.

Bijwerkingen en veiligheid bij langdurig gebruik

Tijdens de FLOW-studie kwamen bijwerkingen relatief vaak voor, maar in de meeste gevallen waren ze mild en verdwenen ze vanzelf. Het meest voorkomend waren paresthesieën — een gevoel van gevoelloosheid, tintelingen of een “elektrische stroom” in de vingers of rond de mond. Dit verschijnsel is typisch voor koolzuuranhydraseremmers en vereist doorgaans geen onderbreking van de behandeling.

De meest gerapporteerde symptomen waren:

• paresthesieën in de vingers en het gebied rond de mond
• lichte huidgevoelloosheid
• smaakproblemen of veranderingen in smaakbeleving
• af en toe hoofdpijn
• lichte maag-darmklachten
• droge mond
• vermoeidheid in de beginfase van de behandeling
• zelden slaapstoornissen of rusteloosheid

De behandeling werd doorlopend gemonitord met aandacht voor de verdraagbaarheid van verschillende doses. Onderzoekers hielden de nierfunctie in de gaten, omdat koolzuuranhydraseremmers de uitscheiding van zouten en vloeistoffen kunnen beïnvloeden. Een volledige beoordeling van de langetermijnveiligheid zal aanvullende studies vereisen met een opvolging van maanden tot jaren.

Sommige specialisten van slaapcentra herinneren eraan dat sulthiaam al tientallen jaren in de neurologie wordt gebruikt, zodat het basale veiligheidsprofiel redelijk goed in kaart is gebracht. Een open vraag blijft hoe het middel zich zal gedragen bij langdurig gebruik bij mensen met apneu die ook andere aandoeningen hebben — hypertensie, obesitas of diabetes.

Andere geneesmiddelen in klinische ontwikkeling: het tijdperk van slaapfarmacologie begint

Sulthiaam is zeker niet de enige kandidaat voor een tabletbehandeling van obstructieve slaapapneu. Verschillende farmaceutische bedrijven voeren gevorderde ontwikkeling uit van andere moleculen gericht op verschillende mechanismen van de aandoening. In plaats van één enkel schema “masker voor iedereen” vormt zich langzaam een preciezere aanpak, waarbij de therapie wordt gekozen op basis van het specifieke mechanisme van de ziekte bij de individuele patiënt.

Het bedrijf Apnimed kondigde aan een registratieaanvraag te willen indienen bij de Amerikaanse FDA voor het middel AD109 — een combinatie van aroxybutymine en atomoxetine. Dit duo is bedoeld om de neuromusculaire functie van de bovenste luchtwegen te verbeteren, d.w.z. hun spanning en weerstand tegen nachtelijk instorten te verhogen. Het richt zich dus op een ander mechanisme dan sulthiaam — in plaats van de ademhalingsregeling te stabiliseren, versterkt het de structuren zelf waardoor lucht stroomt.

Een ander project is IHL-42X, ontwikkeld door Incannex Healthcare. Ook hier gaat het om een combinatietherapie van twee bekende stoffen die samen apneuepisoden zouden moeten onderdrukken. Het middel is al doorgestoten naar de tweede fase van klinisch onderzoek.

Belangrijk nieuws kwam ook van elders. Sinds eind 2024 is tirzepatide in de vorm van Zepbound het eerste officieel goedgekeurde geneesmiddel voor de behandeling van obstructieve slaapapneu bij mensen met obesitas. Het werkt indirect — door het lichaamsgewicht te verminderen, waardoor de druk van weefsels op de luchtwegen afneemt. Klinische studies toonden aan dat patiënten die dankzij tirzepatide afvielen, aanzienlijk minder apneuepisoden hadden.

Onderzoekers volgen ook middelen die de afgifte van neurotransmitters in de hersenstam beïnvloeden. Deze stoffen zouden de coördinatie van de ademhalingsspieren kunnen verbeteren en hun verzwakking tijdens de REM-slaapfase kunnen voorkomen, wanneer apneu het meest voorkomt.

Wat patiënten de komende jaren mogen verwachten

Voor mensen die elke avond een CPAP-masker opzetten en ongeduldig wachten op de ochtend, klinkt het vooruitzicht van een behandeling met tabletten zeer aantrekkelijk. Toch is een realistische kijk noodzakelijk. Noch sulthiaam, noch de andere genoemde middelen zullen CPAP-apparaten van de ene op de andere dag vervangen. Het meest waarschijnlijke scenario houdt in dat een arts over enkele jaren kiest uit een heel scala aan methoden — van het klassieke masker over intra-orale apparaten en gewichtsreductie tot verschillende combinaties van geneesmiddelen.

Bij sommige patiënten zal het misschien mogelijk zijn het masker volledig achterwege te laten, bij anderen kan de luchtdruk worden verlaagd of de gebruikstijd worden verkort, wat meer comfort oplevert. Er wordt steeds vaker gesproken over “op maat gemaakte slaapgeneeskunde”. Voordat een patiënt een specifiek geneesmiddel krijgt, zal hij een uitgebreidere diagnose ondergaan — analyse van het apneupatroon, beoordeling van de anatomie van de keelholte, lichaamsgewicht en reactie van het ademhalingscentrum. Op basis van deze gegevens kiest de specialist de meest geschikte therapie of combinatie ervan.

In België en Nederland onderschatten veel mensen nog steeds de typische symptomen. De meest voorkomende waarschuwingssignalen zijn luid, onregelmatig snurken met pauzes in de ademhaling, een gevoel van stikken of haperen ’s nachts, en ochtendhoofdpijn met een droge mond. Overmatige slaperigheid overdag, in slaap vallen tijdens een gesprek of voor de televisie, concentratieproblemen, prikkelbaarheid en een slechte stemming — dit alles zou aanleiding moeten zijn om een arts te raadplegen.

De diagnostische standaard blijft polysomnografisch onderzoek of vereenvoudigde thuistests. Zonder een goede diagnose zal het in de toekomst moeilijk zijn om de juiste farmacologische therapie te kiezen op basis van het type stoornis. Bij de discussie over nieuwe geneesmiddelen mogen we de levensstijl niet vergeten — zelfs de beste tablet kan de gevolgen van ernstige obesitas, overmatig alcoholgebruik voor het slapengaan of roken niet wegnemen.

Gezonde gewoonten verhogen de effectiviteit van elke behandeling

Een gezond lichaamsgewicht aanhouden, het gebruik van verslavende middelen beperken en een regelmatig slaappatroon aanhouden vergroten de kans aanzienlijk dat zowel geneesmiddelen als een eventueel CPAP-apparaat effectiever zullen werken. Artsen van slaapcentra benadrukken dat farmacotherapie hoogstwaarschijnlijk het meest effectief zal zijn bij patiënten met een BMI onder dertig, die niet lijden aan ernstige obesitas. Bij sterk zwaarlijvige patiënten blijft gewichtsreductie de sleutel tot succes.

Voor artsen worden de komende jaren een periode van snelle kennisgroei en de noodzaak om de aanpak van apneube handeling voortdurend bij te stellen. Voor patiënten is dit een goed moment om de diagnose niet langer uit te stellen — hoe eerder de diagnose wordt gesteld, hoe groter de kans dat ze, wanneer orale therapie eenmaal in de dagelijkse praktijk wordt toegepast, er ook echt gebruik van kunnen maken. Of het zinvol is te wachten op nieuwe geneesmiddelen, of liever direct met een masker te beginnen, hangt vooral af van hoe goed u CPAP verdraagt en hoe sterk de apneu u nu al belemmert.