Wanneer militaire contracten miljoenen gebruikers woedend maken
Het aantal dagelijkse verwijderingen van de ChatGPT-app schoot met bijna 300 procent omhoog — en de top van OpenAI besefte dat samenwerking met het leger het bedrijf iets veel kostbaarders kon kosten dan welk contract dan ook: het vertrouwen van zijn gebruikers. De aanpassingen aan het contract volgden binnen slechts enkele dagen.
De hele wereld van kunstmatige intelligentie keek toe hoe razendsnel het thema van militaire AI-inzet gewone mensen in het harnas kon jagen. OpenAI ondertekende eerst een contract met het Amerikaanse ministerie van Defensie — om het vervolgens in grote haast te herschrijven, terwijl de verwijderingsstatistieken de hoogte in schoten. Het Pentagon duwt technologiebedrijven om zoveel mogelijk deuren te openen, terwijl sommige van die bedrijven stevige ethische muren oprichten.
Experts waarschuwen dat private bedrijven hun eigen ethische grenzen voor militair AI-gebruik niet zomaar mogen bepalen — dat is een veel te grote verantwoordelijkheid zonder voldoende toezicht. Onderzoekers aan de Universiteit van Oxford stellen bovendien dat het buitenspel zetten van de meest voorzichtige spelers, zoals Anthropic, de veiligheid van het gehele ecosysteem ondermijnt. Deze zaak laat pijnlijk duidelijk zien hoe snel het vertrouwen van gebruikers wegvalt zodra een techbedrijf in aanraking komt met een militaire structuur.
Voor de gewone gebruiker is dit een cruciaal moment. Het zal uitwijzen of de bedrijven achter ChatGPT, Claude en andere assistenten kiezen voor transparantie, of dat ze buigen onder de druk van defensieopdrachten. De beslissingen die vandaag in Washington en Silicon Valley worden genomen, bepalen rechtstreeks wat de apps op onze telefoons over een paar jaar kunnen en hoe ze zich gedragen.
Hoe Anthropic het Pentagon weigerde en op een zwarte lijst belandde
Het verhaal begint bij Anthropic, de maker van het Claude-model. Het Pentagon legde hen een samenwerkingsvoorstel voor dat sterk leek op wat OpenAI had gekregen. Het ministerie van Defensie wilde hun AI inzetten in systemen die enorme hoeveelheden realtime data verwerken — van satellietbeelden tot inlichtingenrapporten — met als doel besluitvorming op het slagveld te versnellen.
Anthropic stelde echter twee ononderhandelbare grenzen. Ten eerste mag Claude de ontwikkeling van volledig autonome wapensystemen niet ondersteunen — systemen waarbij een machine zelf beslist over het gebruik van dodelijk geweld. Ten tweede mag het model niet worden ingezet voor massasurveillance van de burgerbevolking op Amerikaans grondgebied.
Vanuit militair perspectief waren deze voorwaarden onaanvaardbaar. Volgens mediaberichten plaatste de Trump-administratie Anthropic op een zwarte lijst van entiteiten zonder toegang tot overheidsopdrachten. Het bedrijf bouwde zo een reputatie op als principieel en onverzettelijk — maar betaalde daarvoor de prijs van een potentieel zeer lucratieve markt.
De situatie wordt verder gecompliceerd doordat Claude volgens mediabronnen toch af en toe opduikt in operaties verbonden aan de spanningen tussen de VS, Israël en Iran — ondanks de formele uitsluiting van het bedrijf uit aanbestedingsprocedures. Het Pentagon weigert commentaar, waarmee een reeks ongemakkelijke vragen onbeantwoord blijft.
OpenAI ondertekende wat Anthropic weigerde
Zodra Anthropic nee zei, was OpenAI aan de beurt. Op vrijdag viel de handtekening onder een contract dat in de praktijk het gat opvulde dat de weigerachtige concurrent had achtergelaten. ChatGPT zou worden ingezet in defensietoepassingen, en de details van het contract bleven gedeeltelijk geheim.
Sam Altman, de baas van OpenAI, publiceerde de volgende dag een verklaring met de bewering dat de onderhandelde beschermingsmaatregelen strenger waren dan waarmee Anthropic bereid was in te stemmen. Maar die mededeling wekte niet de indruk van een verdediging — eerder die van een bedrijf dat probeerde te profiteren van de “principiëlheid” van een rivaal.
De reactie van gebruikers was onmiddellijk en ongenadig. Cijfers van analysebureau Sensor Tower toonden aan dat het gemiddelde dagelijkse verwijderingspercentage van de ChatGPT-app met 295 procent steeg ten opzichte van de normale waarde. Sociale media stroomden vol met beschuldigingen van verraad aan beloofde waarden en het verkopen aan militaire belangen.
- Anthropic weigerde medewerking aan volledig autonome wapensystemen
- Het Pentagon sloot Anthropic uit van overheidsopdrachten
- OpenAI ondertekende op vrijdag een contract met het ministerie van Defensie
- Sam Altman beweerde dat de beschermingsmaatregelen strenger waren dan bij Anthropic
- Verwijderingen van ChatGPT stegen met 295 procent
- Op sociale media verspreidde zich een campagne onder de hashtag CancelChatGPT
- De Claude-app sprong naar de eerste plaats in de App Store
- OpenAI beloofde op maandag aanpassingen aan het contract
In slechts enkele dagen veranderde ChatGPT in de ogen van veel mensen van een symbool van “verantwoorde AI” in een instrument dat gelieerd is aan het militaire apparaat. Altman nam op maandag publiekelijk de rol van schuldige op zich — hij gaf openlijk toe dat de communicatie gehaast en onbezonnen was geweest en dat de hele zaak puur opportunistisch overkwam. Tegelijkertijd kondigde hij een herziening van het contract met het ministerie van Defensie aan.
Wat OpenAI concreet beloofde te veranderen
Onder de druk van een groeiend boycot en verontwaardigde gebruikers voegde OpenAI een aantal zeer concrete bepalingen toe aan het contract. De belangrijkste wijzigingen betreffen twee gevoelige gebieden: het surveilleren van Amerikaanse burgers en de toegang van inlichtingendiensten tot de modellen.
Een van de voornaamste aanpassingen is een uitdrukkelijk verbod op het bewust gebruiken van OpenAI-systemen voor het monitoren van inwoners van de Verenigde Staten. Het bedrijf blokkeerde ook de automatische toegang van inlichtingendiensten zoals de NSA, tenzij dit wordt vastgelegd in een apart en transparant onderhandelde contractwijziging. OpenAI verklaart bovendien dat AI analytici enkel als ondersteunend hulpmiddel moet dienen — en nooit de mens mag vervangen in beslissingen over geweldgebruik.
Dit is een gedeeltelijke toenadering tot de aanpak van Anthropic, maar het fundamentele verschil blijft groot. Anthropic gaf liever opdrachten op dan concessies te doen aan zijn eisen. OpenAI koos ervoor beperkingen toe te voegen terwijl de samenwerking werd voortgezet.
Onderzoekers aan de Universiteit van Oxford wijzen erop dat het verdringen van de meest voorzichtige speler — Anthropic — uit de onderhandelingen de veiligheid van de gehele sector verzwakt. Mariarosaria Taddeo van diezelfde instelling benadrukt dat private bedrijven ethische grenzen niet individueel zouden moeten bepalen, omdat ze altijd onder druk staan van winst en marktaandeel.
Waarom het leger zo veel belang hecht aan kunstmatige intelligentie
Achter dit hele verhaal schuilen de bredere ambities van moderne strijdkrachten. Platformen zoals die van het bedrijf Palantir koppelen vandaag al data uit de meest uiteenlopende bronnen — sensoren, drones, satellieten, inlichtingenrapporten — en leggen commandanten kant-en-klare aanbevelingen voor.
Volgens vertegenwoordigers uit de defensie-industrie maken dergelijke systemen een aanzienlijk snellere analyse van satellietbeelden mogelijk, sorteren ze inlichtingenrapporten automatisch op urgentie en geven ze tijdig waarschuwingen bij dreigingen voordat er een directe aanval plaatsvindt. Militaire officieren die verantwoordelijk zijn voor AI-projecten binnen de NAVO verzekeren dat er formeel altijd een mens in de beslissingsketting aanwezig blijft.
Hier schuilt echter een fundamentele spanning. Generatieve AI maakt fouten — het hallucineert en kan valse informatie presenteren met volledige overtuiging. In een civiele omgeving betekent dat hooguit een gênant chatgesprek. Op het slagveld kan dat de dood van onschuldige mensen betekenen.
Hoe geavanceerder AI wordt en hoe zelfverzekerder ze overkomt, hoe moeilijker het psychologisch wordt om haar aanbevelingen in twijfel te trekken — zeker in stressvolle situaties en onder tijdsdruk. Experts waarschuwen dat bedrijven zonder een stevig wettelijk kader altijd financiële zekerheid boven ethische waarborgen zullen stellen.
Claude groeit, ChatGPT verliest gebruikers
De mediastorm bracht onmiddellijke verschuivingen op de markt teweeg. Gebruikers die ChatGPT verwijderden, zochten een alternatief — en de logische keuze bleek Claude, wiens maker het met het Pentagon rechtstreeks aan de stok had gekregen.
Cijfers uit de App Store tonen dat de Anthropic-app op zaterdag naar de eerste positie in de downloadranglijsten sprong en die plek minimaal tot donderdag behield. Amerikaanse media berichtten dat Claude ChatGPT voorbijstreefde in het aantal nieuwe installaties — iets wat nog maar een paar weken eerder als een zeer onwaarschijnlijk scenario had geleken.
Ondertussen liep er online een georganiseerde campagne. De hashtags CancelChatGPT en QuitGPT riepen op tot een permanent vertrek van OpenAI-producten zolang het bedrijf met het ministerie van Defensie samenwerkte. Sommige activistische groepen zagen dit als een test van de vraag of gebruikersdruk het gedrag van AI-giganten daadwerkelijk kan veranderen.
De imagocrisis van OpenAI leverde Anthropic in de praktijk een gratis marketingcampagne op, gebouwd op één enkele boodschap: “wij hebben niet gezwicht.” Sociale media stroomden vol met verhalen van mensen die overstapten van ChatGPT naar Claude. Onderzoekers volgen nauwgezet hoe snel een ethische beslissing van één bedrijf de hele markt kan herschikken.
Waarom deze zaak ook gewone gebruikers zou moeten interesseren
Voor de dagelijkse gebruiker van ChatGPT of Claude klinkt deze militaire kwestie misschien als een ver-van-mijn-bed-show van machtigen. In werkelijkheid zullen de beslissingen die vandaag in Washington en Silicon Valley worden genomen echter rechtstreeks bepalen wat de apps op onze telefoons over een paar jaar kunnen en hoe ze zich gedragen.
Als taalmodellen worden “grootgebracht” op data uit militaire operaties, kunnen ze beter worden in strategische analyses — maar daarbij ook de vooroordelen typisch voor die omgeving overnemen. En als private bedrijven ontdekken dat defensieopdrachten weerbaarder zijn tegen boycots dan consumentenabonnementen, zullen ze gemakkelijker kiezen voor financiële zekerheid in plaats van ethische beperkingen.
Voor gebruikers in de Lage Landen is dit een uitgelezen kans om te kijken welke voorwaarden de AI-bedrijven die ook op onze markt actief zijn in hun beleid opnemen. Omschrijven ze duidelijk met wie ze samenwerken? Stellen ze grenzen vast rond surveillance en militaire toepassingen? Marktdruk vervangt geen wetgeving — maar het laat bedrijven wel zien dat reputatie een echte valuta is geworden.
De spanning tussen de snelheid van innovatie enerzijds en de behoefte aan stabiliteit en veiligheid anderzijds wordt steeds zichtbaarder. Generatieve modellen ontwikkelen zich in een duizelingwekkend tempo, maar hun neiging tot hallucinaties in militaire, medische of financiële toepassingen kan dramatische gevolgen hebben. De grens tussen “assistent” en “medebeslisser” begint te vervagen — en precies nu woedt het fundamentele debat over aan welke kant van die grens AI zou moeten blijven staan.
